Năm câu hỏi cho mọi nguồn
- Ai viết? Tác giả có chuyên môn trong lĩnh vực này không, công tác ở đâu, có công trình nào khác không.
- Đăng ở đâu? Tạp chí có bình duyệt, sách của nhà xuất bản có uy tín, báo cáo của cơ quan, hay nội dung trên một trang tin.
- Dựa trên bằng chứng nào? Có dữ liệu gốc không, phương pháp có được mô tả đủ để kiểm không, hay chỉ là ý kiến.
- Khi nào? Với lĩnh vực chuyển động nhanh, một tài liệu vài năm tuổi có thể đã lỗi thời. Với văn bản quy định, phải là bản còn hiệu lực.
- Vì sao được viết ra? Có xung đột lợi ích không, ai tài trợ, tài liệu có phục vụ một mục đích thương mại hay vận động chính sách không.
Câu 5 hay bị bỏ qua và lại là câu lộ ra nhiều nhất.
Phân tầng nguồn
Không phải mọi nguồn đều cần cùng mức độ soi xét, và không phải nguồn nào cũng dùng được cho cùng mục đích:
- Bài báo trên tạp chí có bình duyệt — nguồn chính cho lập luận học thuật. Vẫn phải đọc kỹ phương pháp; bình duyệt không bảo đảm bài đúng.
- Sách chuyên khảo, giáo trình — tốt cho nền tảng và khái niệm, thường chậm hơn về kết quả mới.
- Luận án, luận văn đã bảo vệ — nguồn hợp lệ, hữu ích để xem cách triển khai một đề tài tương tự.
- Báo cáo của cơ quan và tổ chức — thường là nguồn tốt nhất cho số liệu thực tế và bối cảnh chính sách.
- Bản thảo chưa bình duyệt — dùng được để nắm hướng mới, nhưng phải ghi rõ khi trích.
- Nội dung trên mạng, bài báo phổ thông — dùng để định hướng đọc, không dùng để trích dẫn cho lập luận học thuật.
Dấu hiệu cần thận trọng
- Kết luận mạnh mà không nêu dữ liệu và phương pháp.
- Không có danh mục tài liệu tham khảo, hoặc trích dẫn không tra được.
- Đăng ở tạp chí có dấu hiệu thiếu uy tín — phạm vi rộng bất thường, thời gian từ nộp tới đăng vài ngày, ban biên tập không tra được thông tin.
- Chỉ trích dẫn công trình ủng hộ quan điểm của mình.
- Số liệu không nêu nguồn hoặc nêu nguồn chung chung.
- Tài liệu do một bên có lợi ích thương mại trong kết luận tài trợ mà không khai báo.
Vấn đề riêng của tài liệu trên mạng
Nội dung có thể thay đổi hoặc biến mất. Nếu buộc phải dẫn, hãy ghi ngày truy cập và cân nhắc lưu bản chụp qua một dịch vụ lưu trữ trang.
Cẩn thận với các trang tổng hợp lại nội dung từ nơi khác — nếu bản gốc sai thì bản tổng hợp sai theo, và trách nhiệm thuộc về bạn. Luôn lần về nguồn gốc.
Nội dung do công cụ tạo văn bản sinh ra
Đây không phải nguồn. Quan trọng hơn: các công cụ này có thể tạo ra tài liệu tham khảo không tồn tại, với tên tác giả, tên tạp chí và năm trông hoàn toàn hợp lý. Đã có nhiều trường hợp người viết trích dẫn tài liệu không có thật vì tin vào kết quả máy sinh.
Nguyên tắc: mọi trích dẫn phải được kiểm chứng từ bản gốc. Nếu không mở được bản gốc, không trích.
Kiểm chéo
Với một khẳng định quan trọng, tìm ít nhất hai nguồn độc lập. Nếu chúng nói ngược nhau, đó là thông tin có giá trị — hãy tìm hiểu vì sao thay vì chọn nguồn hợp ý mình.
Một phép thử đơn giản
Với mỗi nguồn bạn định dùng cho một lập luận quan trọng, hỏi: nếu hội đồng yêu cầu bạn giải thích vì sao tin nguồn này, bạn trả lời được không? Nếu câu trả lời là vì nó xuất hiện đầu tiên khi tìm kiếm, hãy tìm thêm.
Lưu ý: chính sách của từng nhà xuất bản, từng cơ sở dữ liệu và từng cơ sở đào tạo khác nhau và thay đổi theo thời gian. Hãy đối chiếu quy định hiện hành và hỏi thư viện hoặc bộ phận có thẩm quyền khi cần.
