Số liệu truyền tay: lần về nguồn gốc, vì mỗi lớp trích dẫn làm nó lệch đi

Một con số được trích từ bài A sang bài B sang bài C thường không còn giống con số trong bài gốc.

Mỗi lớp làm mất một điều kiện: nó đo trong nhóm nào, ở thời điểm nào, với định nghĩa nào. Đến lớp thứ tư, một tỷ lệ trong một huyện đã thành một tỷ lệ toàn quốc.

Cách số liệu bị biến đổi

• Mất điều kiện: trong nhóm này, ở thời điểm này.
• Làm tròn qua nhiều lớp.
• Ước tính thành con số chắc chắn.
• Khoảng tin cậy biến mất.
• Kết quả sơ bộ thành kết quả chính thức.

Khi nào phải lần về gốc

• Khi con số đó là căn cứ chính cho lập luận của bạn.
• Khi bạn định trích nó trong bài của mình.
• Khi nó có vẻ quá tròn hoặc quá ấn tượng.
• Khi nhiều nguồn dẫn cùng con số nhưng không nguồn nào là gốc.

Cách lần về

• Đọc phần trích dẫn của bài bạn đang đọc, xem họ dẫn ai.
• Lặp lại tới khi tới bài có dữ liệu gốc.
• Đọc chính đoạn đó trong bài gốc, không chỉ tóm tắt.
• Ghi lại số trang.

Điều thường phát hiện

• Con số gốc có điều kiện mà các lớp sau bỏ đi.
• Chuỗi trích dẫn không dẫn tới đâu — không ai có dữ liệu gốc.
• Bài gốc nói khác với cách nó được trích.
• Trường hợp thứ hai phổ biến hơn người ta nghĩ.

Với số liệu về Việt Nam

• Nhiều con số lưu hành không dẫn được về nguồn gốc.
• Tìm số liệu chính thức của cơ quan thống kê hoặc cơ quan quản lý.
• Ghi rõ năm và phạm vi của số liệu.

Một điều đáng nhớ

Nếu con số đó là căn cứ chính cho lập luận của bạn, lần về tận bài gốc.

Không hiếm trường hợp chuỗi trích dẫn đi qua năm bài rồi dừng lại ở một báo cáo không tồn tại — và con số đó đã được lưu hành trong lĩnh vực suốt mười năm mà không ai kiểm.

Câu hỏi thường gặp