Bắt đầu từ câu hỏi, không từ từ khoá
Viết câu hỏi nghiên cứu ra giấy, rồi tách nó thành các thành phần. Nhiều lĩnh vực có khung tách câu hỏi riêng, nhưng nguyên tắc chung là chia thành ba tới bốn khái niệm độc lập — ví dụ: đối tượng, can thiệp hoặc yếu tố quan tâm, và kết quả đo.
Mỗi khái niệm sẽ thành một nhóm từ khoá. Đây là bước quyết định chất lượng của cả quá trình tìm.
Xây nhóm từ khoá cho mỗi khái niệm
Với mỗi khái niệm, liệt kê mọi cách gọi nó:
- Thuật ngữ chuẩn của ngành.
- Từ đồng nghĩa và cách diễn đạt khác.
- Viết tắt và dạng đầy đủ.
- Biến thể chính tả giữa các vùng.
- Thuật ngữ cũ đã ít dùng — quan trọng khi tìm tài liệu nhiều năm trước.
- Cả tiếng Việt và tiếng nước ngoài, tuỳ nguồn bạn tra.
Cách tìm thêm từ khoá: lấy ba bài bạn biết chắc là liên quan, xem chúng dùng từ nào trong tiêu đề, tóm tắt và phần từ khoá.
Ghép các nhóm lại
Nguyên tắc: trong cùng một nhóm dùng HOẶC, giữa các nhóm dùng VÀ.
Nghĩa là: bài phải chứa ít nhất một từ của nhóm 1, VÀ ít nhất một từ của nhóm 2, VÀ ít nhất một từ của nhóm 3.
Các kỹ thuật hay dùng thêm:
- Dấu ngoặc kép cho cụm từ cần khớp nguyên cụm.
- Ký tự thay thế để bắt các dạng biến thể của một từ gốc — cú pháp khác nhau giữa các cơ sở dữ liệu.
- Giới hạn trường — tìm trong tiêu đề và tóm tắt thay vì toàn văn, để giảm nhiễu.
- Từ vựng có kiểm soát nếu cơ sở dữ liệu có. Đây là công cụ mạnh nhất và ít người dùng.
Tra ở nhiều nguồn
Không có cơ sở dữ liệu nào bao phủ hết. Với một tìm kiếm nghiêm túc, nên tra ít nhất:
- Hai cơ sở dữ liệu học thuật đa ngành.
- Một cơ sở dữ liệu chuyên ngành nếu có.
- Nguồn trong nước cho tài liệu tiếng Việt — kho luận án, tạp chí trong nước.
- Danh mục tài liệu tham khảo của các bài tìm được, và các bài trích dẫn chúng.
Bước 4 thường tìm ra những bài quan trọng mà từ khoá bỏ sót.
Ghi lại để lặp lại được
Đây là phần phân biệt tìm tin có hệ thống với tìm tin ngẫu hứng. Với mỗi lần tra, ghi:
- Cơ sở dữ liệu và ngày tra.
- Chuỗi tìm kiếm nguyên văn.
- Các giới hạn đã áp dụng: năm, ngôn ngữ, loại tài liệu.
- Số kết quả trả về.
Nếu bạn viết tổng quan hệ thống, phần này là bắt buộc. Nếu không, nó vẫn cứu bạn khi phải cập nhật tìm kiếm sáu tháng sau.
Điều chỉnh khi kết quả không ổn
- Quá nhiều kết quả: thêm một khái niệm nữa, giới hạn trường tìm, hoặc dùng từ vựng có kiểm soát.
- Quá ít: bỏ bớt một khái niệm, thêm từ đồng nghĩa, bỏ giới hạn năm.
- Nhiều nhiễu: tìm xem từ nào gây nhiễu và loại nó ra.
- Không thấy bài bạn biết là có: đây là phép kiểm quan trọng. Lấy ba bài bạn biết chắc liên quan và kiểm xem chuỗi tìm của bạn có bắt được chúng không. Nếu không, xem chúng dùng từ nào mà bạn thiếu.
Phép kiểm cuối cùng nên làm với mọi tìm kiếm nghiêm túc.
Khi nào nhờ thủ thư
Thủ thư chuyên ngành làm việc này hằng ngày và biết đặc thù của từng cơ sở dữ liệu. Đây là dịch vụ có sẵn ở hầu hết cơ sở đào tạo và ít người dùng tới nhất. Với một tổng quan hệ thống, nhờ họ xây chuỗi tìm kiếm là đầu tư rất đáng.
Lưu ý: chính sách của từng nhà xuất bản, từng cơ sở dữ liệu và từng cơ sở đào tạo khác nhau và thay đổi theo thời gian. Hãy đối chiếu quy định hiện hành và hỏi thư viện hoặc bộ phận có thẩm quyền khi cần.
