Vấn đề mà truy cập mở giải quyết
Mô hình truyền thống: người đọc hoặc thư viện trả phí đăng ký để đọc. Hệ quả là nghiên cứu không tới được người không có quyền truy cập — người làm thực tiễn, người ở cơ sở nhỏ, và phần lớn thế giới ngoài các trường lớn.
Với người làm nghiên cứu ở hệ thống có ngân sách thư viện hạn chế, đây không phải vấn đề trừu tượng: nó là rào cản hằng ngày.
Các mô hình chính
Mở hoàn toàn tại tạp chí
Toàn bộ bài của tạp chí được đọc tự do ngay khi đăng. Chi phí vận hành thường được bù bằng phí xử lý bài do tác giả hoặc nhà tài trợ trả.
Mở qua kho lưu trữ
Bài đăng ở tạp chí thu phí đọc, nhưng tác giả nộp một phiên bản vào kho lưu trữ của cơ sở hoặc kho chuyên ngành. Thường có quy định về phiên bản nào được nộp và sau bao lâu.
Đây là con đường không tốn tiền của tác giả, và là lựa chọn quan trọng nhất với người không có kinh phí. Rất nhiều người không dùng tới đơn giản vì không biết mình được phép.
Mở một phần
Tạp chí thu phí đọc nhưng cho phép mở riêng từng bài nếu tác giả trả thêm. Thường là lựa chọn đắt nhất tính trên mỗi bài.
Mở không thu phí tác giả
Tạp chí mở hoàn toàn mà không thu phí xử lý bài, do được một tổ chức, một trường đại học hoặc một hiệp hội tài trợ vận hành. Mô hình này tồn tại ở nhiều lĩnh vực và là lựa chọn tốt nhưng ít được biết tới.
Mở sau thời gian chờ
Bài được mở tự do sau một khoảng thời gian kể từ khi đăng.
Chi phí và cách xử lý khi thiếu kinh phí
- Hỏi chính sách miễn giảm của tạp chí. Nhiều tạp chí có chính sách này, gồm cả miễn hoàn toàn cho tác giả từ một số nhóm quốc gia hoặc cho trường hợp không có nguồn chi trả. Cách xin thường là một mẫu đơn nộp cùng bài hoặc sau khi được chấp nhận.
- Hỏi cơ sở của bạn có quỹ hỗ trợ công bố không. Nhiều nơi có nhưng ít người biết.
- Kiểm xem đề tài có khoản chi cho công bố không.
- Chọn tạp chí mở không thu phí tác giả nếu có trong lĩnh vực của bạn.
- Chọn tạp chí thu phí đọc rồi nộp bản được phép vào kho lưu trữ. Không tốn tiền và vẫn mở được cho người đọc.
Đừng loại một tạp chí phù hợp chỉ vì thấy mức phí niêm yết — hãy hỏi trước.
Giấy phép sử dụng
Truy cập mở thường đi kèm một giấy phép quy định người khác được làm gì với bài của bạn: chỉ đọc và chia sẻ, hay được sửa đổi và dùng cho mục đích thương mại. Đọc phần này khi nộp bài — bạn thường được chọn, và nhà tài trợ có thể có yêu cầu về loại giấy phép.
Cảnh giác
Mô hình thu phí tác giả bị lợi dụng bởi các tạp chí thiếu uy tín: thu phí cao, không có bình duyệt thực chất, nhận mọi bài. Thu phí không đồng nghĩa với kém uy tín, nhưng cần kiểm: tạp chí có quy trình bình duyệt rõ ràng không, ban biên tập có tra được thông tin không, và có nằm trong danh mục mà cơ sở của bạn công nhận không.
Việc nên làm với mỗi bài
Sau khi bài được đăng, kiểm chính sách của nhà xuất bản về phiên bản được phép nộp vào kho lưu trữ và thời gian chờ, rồi nộp. Đây là việc mất mười lăm phút và thường thay đổi đáng kể số người có thể đọc công trình của bạn. Thư viện của cơ sở thường theo dõi các chính sách này và hỗ trợ được.
Lưu ý: chính sách của từng nhà xuất bản, từng cơ sở dữ liệu và từng cơ sở đào tạo khác nhau và thay đổi theo thời gian. Hãy đối chiếu quy định hiện hành và hỏi thư viện hoặc bộ phận có thẩm quyền khi cần.
