Chuyển câu lệnh tìm kiếm sang cơ sở dữ liệu khác: đừng chép nguyên văn

Một nghiên cứu sinh dựng xong câu lệnh tìm kiếm trên PubMed, chạy thử thấy ổn, rồi dán nguyên văn sang Scopus và Web of Science. Ba nền tảng trả về ba con số, và cô ghi cả ba vào bảng như thể chúng đo cùng một thứ. Thực ra không phải. Ở Scopus, một phần câu lệnh bị hiểu sai nên số kết quả phình gấp mấy lần; ở Web of Science, một ký tự đại diện đặt sai chỗ làm mất cả một nhóm bài. Không nền tảng nào báo lỗi. Đây là kiểu sai nguy hiểm nhất trong tra cứu: câu lệnh vẫn chạy, chỉ là chạy ra thứ khác với thứ bạn nghĩ.

Chuyển câu lệnh giữa các cơ sở dữ liệu không phải việc sao chép. Nó giống dịch một văn bản: giữ nguyên ý, đổi cách viết cho đúng ngữ pháp của nơi nhận.

Vì sao cùng một câu lệnh cho ra kết quả khác nhau

Có năm chỗ khác biệt hay gây chuyện nhất giữa các nền tảng:

• Trường tìm mặc định. Gõ một từ trần, có nơi tìm ở tiêu đề, tóm tắt và từ khoá; có nơi tìm cả toàn văn hoặc cả danh mục tài liệu tham khảo. Cùng một từ, phạm vi tìm có thể khác nhau rất xa.
• Đề mục chủ đề. PubMed có MeSH, một số cơ sở dữ liệu khác có bộ từ điển riêng. Scopus và Web of Science không dùng MeSH. Phần câu lệnh dựa vào đề mục sẽ không có nghĩa gì khi mang sang.
• Ký tự đại diện và cắt cụt. Dấu sao ở cuối từ thường dùng được ở nhiều nơi, nhưng quy định về số ký tự tối thiểu trước dấu sao, dấu hỏi thay một ký tự, hay ký tự đại diện đặt giữa từ thì mỗi nơi một kiểu.
• Toán tử khoảng cách. Tìm hai từ đứng gần nhau trong vòng vài từ: nơi viết NEAR/3, nơi viết W/3, nơi viết theo cú pháp khác, có nơi không hỗ trợ.
• Thứ tự ưu tiên toán tử. Khi không có ngoặc, có nền tảng xử lý AND trước OR, có nền tảng xử lý theo thứ tự từ trái sang. Câu lệnh thiếu ngoặc vì thế cho hai kết quả ở hai nơi.

Cộng thêm chuyện nhỏ nhưng hay gặp: dấu ngoặc kép kiểu chữ (“ ”) khi chép từ trình soạn thảo văn bản sang ô tìm kiếm. Nhiều nền tảng chỉ hiểu dấu ngoặc kép thẳng của bàn phím; gặp dấu cong, chúng coi đó là ký tự thường và tìm từng từ rời rạc. Luôn soạn câu lệnh trong trình soạn thảo văn bản thuần, không soạn trong phần mềm xử lý văn bản có tự sửa dấu.

Bước một: tách câu lệnh gốc thành các khối khái niệm

Trước khi dịch, viết lại câu lệnh gốc thành các khối, mỗi khối là một khái niệm của câu hỏi nghiên cứu, nối với nhau bằng AND. Trong mỗi khối có hai loại thành phần:

1. Đề mục chủ đề (nếu nền tảng gốc có), ví dụ một đề mục MeSH kèm hoặc không kèm mở rộng xuống các đề mục con.
2. Từ khoá tự do: các từ đồng nghĩa, cách viết khác, dạng số ít số nhiều, từ viết tắt, mỗi cái gắn với một trường tìm cụ thể.

Ghi thành bảng: mỗi khối một dòng, cột là từng nền tảng đích. Bảng này mất chừng nửa giờ nhưng nó biến việc dịch thành việc điền ô, và quan trọng hơn, nó cho bạn thấy khối nào chưa được dịch ở nền tảng nào.

Bước hai: dịch phần đề mục chủ đề — nơi hay mất bài nhất

Đề mục chủ đề làm được một việc mà từ khoá không làm được: nó gom các bài dùng những từ khác nhau cho cùng một khái niệm, vì người lập chỉ mục đã gán đề mục bằng tay. Khi mang sang nền tảng không có đề mục đó, lợi thế này mất. Nếu chỉ thay đề mục bằng đúng tên của nó dưới dạng từ khoá, bạn sẽ bỏ sót mọi bài không dùng chữ đó.

Cách làm an toàn hơn:

• Mở trang mô tả của đề mục ở nền tảng gốc, chép lại danh sách thuật ngữ đầu vào (các từ mà người lập chỉ mục coi là tương đương).
• Nếu đề mục có mở rộng xuống đề mục con, xem cây đề mục và chọn những đề mục con thực sự liên quan; đưa tên của chúng vào nhóm từ khoá.
• Lấy năm đến mười bài đã biết là đúng, xem tiêu đề và tóm tắt của chúng dùng những từ gì cho khái niệm này. Từ nào xuất hiện mà chưa có trong danh sách thì thêm vào.

Đến đây khối khái niệm thường dài hơn hẳn bản gốc. Đó là bình thường: một khối từ khoá tự do phải làm thay việc mà một đề mục chủ đề đã làm.

Bước ba: dịch trường tìm, toán tử và ký tự đại diện

Với mỗi nền tảng đích, mở trang hướng dẫn tìm kiếm nâng cao của chính nền tảng đó và tra từng thứ, đừng dựa vào trí nhớ. Những câu hỏi cần trả lời:

• Mã trường nào tương ứng với tiêu đề, tóm tắt, từ khoá tác giả? Có trường gộp ba thứ này không?
• Ký tự cắt cụt là gì, có cần tối thiểu bao nhiêu ký tự trước nó? Có ký tự thay một ký tự ở giữa từ không (hữu ích với cách viết Anh và Mỹ khác nhau)?
• Toán tử khoảng cách viết thế nào, có tính thứ tự từ không?
• Nền tảng có tự động mở rộng từ (tự thêm số nhiều, từ gần nghĩa) không? Nếu có, phép mở rộng đó có tắt được khi đặt từ trong ngoặc kép không?

Một chi tiết hay bị quên: ở một số nền tảng, đặt cụm từ trong ngoặc kép rồi thêm dấu sao bên trong sẽ không hoạt động, hoặc hoạt động khác hẳn. Nếu cần vừa tìm cụm từ vừa cắt cụt, hãy thử từng biến thể và so số kết quả, rồi ghi lại cách nào chạy đúng.

Luôn đặt ngoặc đơn bao từng khối OR, kể cả khi bạn nghĩ nền tảng xử lý đúng thứ tự. Ngoặc thừa không làm hại gì; thiếu ngoặc có thể làm câu lệnh trả về hàng chục nghìn bài không liên quan.

Bước bốn: kiểm tra bằng bài mốc, không bằng cảm giác

Số kết quả không cho biết câu lệnh đã dịch đúng hay chưa. Ba nghìn bài ở nền tảng này và năm nghìn bài ở nền tảng kia có thể đều đúng, vì phạm vi phủ của hai nơi khác nhau. Cách kiểm tra duy nhất đáng tin là dùng một bộ bài mốc:

1. Chọn mười đến hai mươi bài chắc chắn thuộc phạm vi câu hỏi, lấy từ nhiều nhóm tác giả và nhiều năm khác nhau.
2. Với mỗi nền tảng đích, kiểm tra trước xem từng bài mốc có được nền tảng đó lập chỉ mục không (tìm theo DOI hoặc tiêu đề).
3. Chạy câu lệnh đã dịch. Mọi bài mốc có trong nền tảng đều phải xuất hiện trong kết quả.
4. Bài nào có trong nền tảng mà không hiện ra: mở bản ghi của nó, xem tiêu đề, tóm tắt, từ khoá, rồi tìm xem khối khái niệm nào đã loại nó. Thường là thiếu một từ đồng nghĩa hoặc trường tìm hẹp hơn mong đợi.

Bước bốn bắt được phần lớn lỗi dịch. Nó cũng cho bạn một câu trả lời có căn cứ khi phản biện hỏi câu lệnh đã được kiểm tra thế nào.

Những thứ không cần dịch, hoặc không nên dịch

Không phải phần nào của câu lệnh gốc cũng nên mang sang:

• Bộ lọc riêng của nền tảng gốc, như bộ lọc loại nghiên cứu được dựng sẵn. Ở nền tảng khác, bộ lọc tương đương có thể được định nghĩa khác hẳn. Nếu cần lọc theo thiết kế nghiên cứu, hãy dùng một bộ lọc tìm kiếm đã được kiểm định cho đúng nền tảng đó, hoặc lọc ở bước sàng lọc thay vì ở câu lệnh.
• Giới hạn ngôn ngữ, trừ khi đề cương đã quy định. Giới hạn ngôn ngữ ở câu lệnh loại bài ngay từ đầu và không để lại dấu vết; để đến bước sàng lọc thì ít nhất bạn còn đếm được đã loại bao nhiêu bài vì ngôn ngữ.
• Tối ưu theo số kết quả. Đừng cắt bớt từ đồng nghĩa ở nền tảng đích chỉ vì kết quả nhiều. Độ nhạy của câu lệnh phải được giữ ngang nhau giữa các nền tảng; nếu cần giảm khối lượng, làm điều đó ở câu hỏi nghiên cứu, không ở bản dịch.

Google Scholar là trường hợp riêng. Nó giới hạn độ dài câu lệnh, không hỗ trợ đầy đủ ngoặc lồng nhau, và kết quả có thể đổi giữa hai lần chạy. Dùng nó để bổ sung, chẳng hạn xem vài trăm kết quả đầu của một câu lệnh rút gọn, và ghi rõ trong báo cáo rằng phần này không lặp lại được hoàn toàn.

Ghi lại sao cho người khác chạy lại được

Câu lệnh đã dịch xong mà không ghi lại đúng cách thì nửa năm sau chính bạn cũng không dựng lại được. Với mỗi nền tảng, lưu một khối gồm:

• Tên nền tảng và giao diện truy cập (cùng một cơ sở dữ liệu có thể được cung cấp qua nhiều giao diện, cú pháp khác nhau).
• Câu lệnh nguyên văn, chép trực tiếp từ lịch sử tìm kiếm của nền tảng, không gõ lại.
• Ngày chạy, các bộ lọc đã bật, số kết quả.
• Ghi chú về những chỗ không dịch được tương đương, ví dụ “nền tảng không hỗ trợ toán tử khoảng cách, đã thay bằng cụm từ chính xác”.

Nhiều nền tảng cho lưu câu lệnh vào tài khoản cá nhân. Nên dùng, nhưng vẫn giữ một bản trong tệp của dự án, vì tài khoản có thể mất khi bạn chuyển cơ quan hoặc khi thư viện đổi hợp đồng.

Một lỗi hay gặp khi làm nhóm

Trong nhóm tổng quan, việc dịch câu lệnh thường được chia: mỗi người nhận một nền tảng. Nếu không có bảng khối khái niệm chung, mỗi người sẽ dịch theo cách hiểu của mình, và kết quả từ các nền tảng không còn so sánh được với nhau. Cách tránh đơn giản: một người giữ bảng gốc, mọi thay đổi từ khoá ở một nền tảng (thêm một từ đồng nghĩa phát hiện được khi kiểm tra bài mốc chẳng hạn) đều phải được cân nhắc đưa ngược lại vào mọi nền tảng khác. Một từ đồng nghĩa chỉ có ở một nơi là một khoảng lệch có hệ thống giữa các nguồn.

Nếu cơ quan có cán bộ thư viện chuyên trách tra cứu, nhờ họ xem bản dịch trước khi chạy chính thức. Họ làm việc với cú pháp của từng nền tảng hằng ngày và thường nhìn ra ngay những lỗi mà người nghiên cứu mất cả buổi mới thấy.

Câu hỏi thường gặp